ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದಿಂದ ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದವರೆಗೆ – ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾತನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಮರುಜೀವ ನೀಡುತ್ತಿರೋದ್ಯಾಕೆ ಭಾರತ?

ಭಾರತವು ಕೇವಲ ತನ್ನ ದೇಶದ ಪುರಾತನ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಏಷ್ಯಾದ ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ, ಕಾಂಬೋಡಿಯಾ, ವಿಯೆಟ್ನಾಂ, ಲಾವೋಸ್, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಭಾರತ (India) ತಾಂತ್ರಿಕ ಹಾಗೂ ಪುರಾತತ್ವ ಸಹಕಾರ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ ನಡುವೆ ಪ್ರಂಬನನ್ ಶಿವ ದೇವಾಲಯದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿರುವುದು ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷೆ (ASI) ವಿಶ್ವದ ಅನೇಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ. ಇದೇ ಅನುಭವವನ್ನು ಭಾರತ ಈಗ ಏಷ್ಯಾದ ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಹಾಗಿದ್ರೆ ಪುರಾತನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ (Ancient Hindu Temples) ಭಾರತ ಮರುಜೀವ ನೀಡುತ್ತಿರೋದ್ಯಾಕೆ? ಇದರಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕಾಗುವ ಲಾಭಗಳೇನು ಎಂಬ ಕುರಿತು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ದೇವಾಲಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ: ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದ ಪ್ರಂಬನನ್, ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದ ಅಂಕೋರ್ ವಾಟ್, ವಿಯೆಟ್ನಾಂನ ಮೈ ಸನ್, ಲಾವೋಸ್‌ನ ವಾಟ್ ಫು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ತಿರುಕೇತೀಶ್ವರಂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ‘ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷೆ’ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಗಳು ಕೇವಲ ಹಳೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಕೆಲಸವಲ್ಲ, ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ನಾಗರಿಕತೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಾಗಿವೆ. ಭಾರತ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಸಂಬಂಧ: ಇಂದಿನ ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ, ಕಾಂಬೋಡಿಯಾ, ಲಾವೋಸ್, ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ಮತ್ತು ಥಾಯ್ಲೆಂಡ್ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಸಂಪರ್ಕ ಇಂದಿನ ರಾಜಕೀಯ ಗಡಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಬಹಳ ಹಳೆಯದು. ಕ್ರಿ.ಪೂ. ಮತ್ತು ಕ್ರಿ.ಶ. ಮೊದಲ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಸಾಧುಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಡಿತರು ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ್ದರು. ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆ, ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ, ಬೌದ್ಧ ತತ್ವ, ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವೂ ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತಲುಪಿತು. ಪ್ರಂಬನನ್ – ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದ ಹಿಂದೂ ಪರಂಪರೆಯ ಹೆಮ್ಮೆ: ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದ ಯೋಗ್ಯಕಾರ್ತಾದಲ್ಲಿರುವ 9ನೇ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಂಬನನ್ ದೇವಾಲಯವು ದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ ಸಮುಚ್ಚಯವಾಗಿದೆ. ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಭಾರತ ಸಹಕಾರ ನೀಡುತ್ತಿರುವುದು ಎರಡೂ ದೇಶಗಳ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಬಲ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಅಂಕೋರ್ ವಾಟ್ – ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ: ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದ ಅಂಕೋರ್ ವಾಟ್ ಮೂಲತಃ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ದೇವಾಲಯ. 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಈ ಸ್ಮಾರಕವು ಇಂದು ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ತಾಣವಾಗಿದೆ. 1980ರ ದಶಕದಲ್ಲೇ ಭಾರತ ಇದರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿತು. ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು, ನೀರಿನ ಹರಿವಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಡದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ತಜ್ಞರು ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ತಾ ಪ್ರೋಮ್ – ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಸಂಗಮ: ಕಾಂಬೋಡಿಯಾದ ತಾ ಪ್ರೋಮ್ ದೇವಾಲಯವು ಬೃಹತ್ ಮರಗಳ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ವಿಶ್ವದ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ. ಮರಗಳ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡೇ ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ತಜ್ಞರು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಯಶಸ್ಸು ಸಾಧಿಸಿದರು. ಮೈ ಸನ್ – ಚಾಂಪಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರ: ವಿಯೆಟ್ನಾಂನ ಮೈ ಸನ್ ದೇವಾಲಯ ಸಮುಚ್ಚಯವು 4ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ 14ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಚಾಂಪಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಶೈವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದ ವೇಳೆ ಪುರಾತನ ಶಿವಲಿಂಗ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಅಮೂಲ್ಯ ಪುರಾವೆಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಚಾಂಪಾ ನಾಗರಿಕತೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ವಾಟ್ ಫು – ಲಾವೋಸ್‌ನ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ: ಲಾವೋಸ್‌ನ ವಾಟ್ ಫು ದೇವಾಲಯವು ಮೂಲತಃ ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದ್ದ ಖಮೇರ್ ಕಾಲದ ಸ್ಮಾರಕ. ನಂತರ ಅದು ಬೌದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಇದರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಕಾರ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯ ಸಂಗಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾತ್ರ: ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ತಿರುಕೇತೀಶ್ವರಂ ದೇವಾಲಯದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್‌ನ ಬಗಾನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಭೂಕಂಪ ಪೀಡಿತ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ, ನೇಪಾಳದ ಕೆಲವು ಪರಂಪರೆ ತಾಣಗಳಿಗೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಕಾರ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಾರತ ತನ್ನ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸದೆ, ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೆರಿಟೇಜ್ ಡಿಪ್ಲೊಮಸಿ ಎಂದರೇನು? ಯಾವುದೇ ದೇಶವು ತನ್ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ʼಹೆರಿಟೇಜ್ ಡಿಪ್ಲೊಮಸಿʼ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತ ಇಂದು ಇದೇ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ರಾಜಕೀಯ ಮಾತುಕತೆಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ, ಜನರಿಂದ ಜನರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸುವ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಲಾಭಗಳೇನು? ಭಾರತದ ‘ಸಾಫ್ಟ್ ಪವರ್’ ಹೆಚ್ಚಳ: ಸೈನಿಕ ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಆರ್ಥಿಕ ಬಲದ ಜೊತೆಗೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕವೂ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದನ್ನು ‘ಸಾಫ್ಟ್ ಪವರ್’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಭಾರತ ತನ್ನ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಯಕ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಾಂಧವ್ಯ ಗಟ್ಟಿ: ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ, ಕಾಂಬೋಡಿಯಾ, ವಿಯೆಟ್ನಾಂ ಮತ್ತು ಲಾವೋಸ್‌ಗಳಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಸಂಬಂಧ ಇನ್ನಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಹಕಾರದಿಂದ ರಾಜಕೀಯ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಭದ್ರತಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಆ್ಯಕ್ಟ್ ಈಸ್ಟ್ ಪಾಲಿಸಿ’ಗೆ ಬಲ: ಭಾರತದ ‘ಆ್ಯಕ್ಟ್ ಈಸ್ಟ್ ಪಾಲಿಸಿ’ಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು. ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಂತಹ ಯೋಜನೆಗಳು ಈ ನೀತಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಧಾರ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಭಾರತವನ್ನು ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಪಾಲುದಾರನನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಚೀನಾದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಪರೋಕ್ಷ ಸಮತೋಲನ: ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತವು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಬದಲು ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುವ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಪರಿಣತಿಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಮನ್ನಣೆ: ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೀಕ್ಷೆ (ASI)ಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅವಕಾಶಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಸುವುದರಿಂದ ಭಾರತದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಾನ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ: ಈ ದೇವಾಲಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಭಾರತೀಯರು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿಯರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಇದರಿಂದ ಜನರ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಗುರುತಿನ ಬಲವರ್ಧನೆ: ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಸಂಸ್ಕೃತ, ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಪರಂಪರೆಗಳು ಭಾರತದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಏಷ್ಯಾದಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿದ್ದವು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಈ ದೇವಾಲಯಗಳು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಜಾಗತಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಜನರಿಂದ ಜನರಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ: ಸರ್ಕಾರಗಳ ನಡುವಿನ ಒಪ್ಪಂದಗಳಿಗಿಂತ ಜನರ ನಡುವಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯ ಹೆಚ್ಚು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಎರಡೂ ದೇಶಗಳ ಜನರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ, ಈ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ತಕ್ಷಣದ ಆರ್ಥಿಕ ಲಾಭ ದೊರೆಯದಿದ್ದರೂ, ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವಾಸ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಯಕತ್ವ, ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ, ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಎಂಬ ಹಲವು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಲಾಭ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಭಾರತ ಇಂದು ‘ಹೆರಿಟೇಜ್ ಡಿಪ್ಲೊಮಸಿ’ಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.