ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು – ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದ ವಿವಾದದ ನಡುವೆ ಗೋಧಿ ಬೆಳೆಗೂ ಸಂಕಷ್ಟ?

ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರಬಿ ಹಂಗಾಮಿನ (ಹಿಂಗಾರು ಹಂಗಾಮು) ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಶೇ. 22ರಷ್ಟು ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಂಸ್ಥೆ IRSA ತಿಳಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಗೋಧಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕುಸಿಯುವ ಆತಂಕ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಈ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಭಾರತದ ಬದಲಾಗಿ ದೇಶದ ಆಂತರಿಕ ಜಲ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ವರದಿ ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ (Pakistan) ಕೃಷಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯ ಆತಂಕ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ನೀರಿನ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಇಂಡಸ್ ರಿವರ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಅಥಾರಿಟಿ (IRSA), ಮುಂಬರುವ ರಬಿ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಶೇ. 22ರಷ್ಟು ಕೊರತೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಈ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಗೋಧಿಯಂತಹ (Wheat) ಪ್ರಮುಖ ಆಹಾರ ಬೆಳೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಆತಂಕ ಎದುರಾಗಿದೆ. ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನ ಭಾರತ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿರುವುದೇ ನೀರಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕೆಲವು ನಾಯಕರು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸ್ವಂತ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವರದಿಯು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ದೇಶದೊಳಗಿನ ಹಲವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಕಾರಣವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಬಿ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯ ಆತಂಕ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ರಬಿ ಹಂಗಾಮು (ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಿಂಗಾರು ಹಂಗಾಮು) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಿಂದ ಮಾರ್ಚ್‌ವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ, ಬಾರ್ಲಿ, ಸಾಸಿವೆ, ಕಡಲೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳನ್ನ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. IRSA ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಶೇ. 22ರಷ್ಟು ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಪಂಜಾಬ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು, ಸಿಂಧ್ ಕೂಡ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಶೇ. 80ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಬೆಳೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕುಸಿಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಕಳೆದ ವರ್ಷವೂ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ನಿಗದಿತ ಗುರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತು. ದೇಶವು 2 ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೋಧಿ ಕೊರತೆಯನ್ನ ಎದುರಿಸಿತ್ತು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ಟನ್ ಗೋಧಿಯನ್ನ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ವರ್ಷವೂ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಮುಂದುವರಿದರೆ ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕುಸಿಯುವ ಆತಂಕವಿದೆ. ನೀರಿನ ಕೊರತೆಗೆ ಕಾರಣವೇನು? IRSA ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ? ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಸಂಸ್ಥೆ IRSA ಪ್ರಕಾರ, ನೀರಿನ ಕೊರತೆಗೆ ಭಾರತವೇ ಕಾರಣ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಆಧಾರ ನೀಡಲಾಗಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಒಳಹರಿವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುವುದು, ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಪ್ರಮಾಣದ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹವಾಗದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಾಮಗಾರಿಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಳಂಬ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಆಂತರಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ವರದಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ. ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಒಳಹರಿವು ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ಶೇ. 8ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದು, ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಶೇ. 22ರಷ್ಟು ಇಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ತಿಳಿಸಿದೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30ರ ವೇಳೆಗೆ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ 9.343 ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ-ಅಡಿ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರಮಾಣ 12.014 ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ-ಅಡಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮಟ್ಟ ತಲುಪಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ತರಬೇಲಾ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕಾಮಗಾರಿಯಿಂದಲೂ ಸಮಸ್ಯೆ? ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ತರಬೇಲಾ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಮಗಾರಿಗಳಿಂದ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು ಎದುರಾಗಿದ್ದವು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಮೂರು ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ-ಅಡಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ನೀರನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ, ತರಬೇಲಾ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಟನಲ್ 4 ಮತ್ತು ಟನಲ್ 5 ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳ ಕಾಮಗಾರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಳಂಬವಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಗಳು 2025ರ ಮಾರ್ಚ್ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದ್ದರೂ, ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಅವು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ವಿಳಂಬವು ಹಿಂದಿನ ಖರೀಫ್ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿಯೂ ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಸೂಚಿಸಿದೆ. ತರಬೇಲಾ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ನೀರಿನ ಬಿಡುಗಡೆ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮಂಗ್ಲಾ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ನೀರನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಮಂಗ್ಲಾ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿಯೂ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನೀರು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಸಿಂಧ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೆ ಶೇ. 22ರಷ್ಟು ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಖೈಬರ್ ಪಖ್ತುಂಖ್ವಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಗೆ ಈ ಕೊರತೆಯಿಂದ ವಿನಾಯಿತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತವೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಪಾಕ್‌ ನಾಯಕರು ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ನೀರನ್ನ ಭಾರತ ತಡೆಹಿಡಿಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕೆಲವು ನಾಯಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಧಾನಿ ಶೆಹಬಾಜ್ ಷರೀಫ್, ನೀರನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನ ಯುದ್ಧದ ಘೋಷಣೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವ ಇಶಾಕ್ ದಾರ್ ಕೂಡ ಈ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದ್ದರು. 2025ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಹಲ್ಗಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ದಾಳಿಯ ಬಳಿಕ ಭಾರತವು ಸಿಂಧೂ ಜಲ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿತ್ತು. ಈ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ 26 ನಾಗರಿಕರು ಮೃತಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿರುವುದನ್ನೇ ನದಿಗಳ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅರ್ಥೈಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ನದಿಗಳ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿ ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಮುಂಚಿತ ಸೂಚನೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, IRSA ವರದಿಯು ನೀರಿನ ಕೊರತೆಗೆ ಭಾರತದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೇರ ಕಾರಣವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಕಡಿಮೆ ಒಳಹರಿವು, ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹದ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಕಾಮಗಾರಿಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಳಂಬದಂತಹ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ. ಗೋಧಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಕುಸಿದರೆ ಆಹಾರ ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆ! ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಮುಂದುವರಿದರೆ ಗೋಧಿ ಬಿತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಇಳುವರಿ ಎರಡರ ಮೇಲೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ಗೋಧಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಆಹಾರ ಬೆಳೆಯಾಗಿದ್ದು, ದೇಶದ ಬಹುಪಾಲು ಜನರ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿದೆ. ಉತ್ಪಾದನೆ ಕುಸಿದರೆ ದೇಶವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗೋಧಿಯನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ಆಮದು ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಬೆಲೆಯ ಮೇಲೂ ಒತ್ತಡ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಗೋಧಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಕಡಲೆ, ಮಸೂರ ಬೇಳೆ, ಬಾರ್ಲಿ ಮತ್ತು ತಂಬಾಕಿನಂತಹ ಇತರ ಬೆಳೆಗಳ ಮೇಲೂ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಲಕ್ಷಾಂತರ ರೈತರ ಆದಾಯ ಕುಸಿಯುವ ಆತಂಕವಿದೆ. ದೇಶದ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಯ ಮೇಲೂ ಇದು ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ಈಗಾಗಲೇ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೊರತೆ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಕೃಷಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಎದುರಾದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಠಿಣವಾಗಬಹುದು. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಜಲ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೇನು? ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ, ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಹೊಸ ಯೋಜನೆಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿನ ವಿಳಂಬ ಹಾಗೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಹವಾಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಿವೆ. ಮಳೆ, ಹಿಮ ಕರಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಿಮನದಿಗಳಿಂದ ಹರಿದುಬರುವ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ನದಿಗಳ ಹರಿವಿನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯೂ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಂಕೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೇನು? ಪಾಕಿಸ್ತಾನವು ನೀರಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ಹಳೆಯ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದರತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಬಳಕೆಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವುದು ಹಾಗೂ ರೈತರಿಗೆ ನೀರಿನ ಲಭ್ಯತೆಯ ಕುರಿತು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಮಾಹಿತಿ ಒದಗಿಸುವುದೂ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ರಬಿ ಹಂಗಾಮಿನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುವ ಆತಂಕ ದೇಶದ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಗೆ ಸವಾಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ.