ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಗುರಿ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವ: ಬದಲಾಗಬೇಕಾದ ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆಯ ಹಾದಿ

ಭಾರತದ ಮೀಸಲಾತಿ ನೀತಿಯ ಮೂಲ ಆಶಯ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿತ್ತು. ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಬೇರೂರಿದ್ದ ಜಾತಿ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗದ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ತುಳಿತಕ್ಕೊಳಗಾದ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಸಹಸ್ರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮೇಲ್ಜಾತಿಗಳ ಒಂದು ವರ್ಗ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ (ಎಸ್‌ಸಿ), ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡ (ಎಸ್‌ಟಿ) ಮತ್ತು ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳ (ಒಬಿಸಿ) ಜನರು ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರ್ಥಿಕ ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಗತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಂತಹ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿನ ಜಾತಿ ಶ್ರೇಣೀಕರಣದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ಬಲಗೊಂಡ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಕೆಳಜಾತಿಗಳ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ, ಆಳವಾದ ರಚನಾತ್ಮಕ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದವು. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅನ್ಯಾಯದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ತಲೆಮಾರುಗಳ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೇಲ್ಜಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ.ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದು ದಶಕಗಳೇ ಕಳೆದಿದ್ದರೂ, ಐಐಟಿ ಮತ್ತು ಐಐಎಂಗಳಂತಹ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಸ್‌ಸಿ ಮತ್ತು ಎಸ್‌ಟಿ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶೇ 15 ಮತ್ತು ಶೇ 7.5ರಷ್ಟು ಮೀಸಲಾತಿ ಕಲ್ಪಿಸಿರುವುದನ್ನೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಈ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಆಚೆಗೆ ಒಂದು ಕಹಿ ವಾಸ್ತವವಿದೆ. ಐಐಟಿ ಬಾಂಬೆಯಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿವಾದಗಳು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ರಚನಾತ್ಮಕ ಲೋಪಗಳನ್ನು ಬಯಲಿಗೆಳೆದಿವೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಸೀಟುಗಳನ್ನು ಹಂಚುವ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಹೊರತು, ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದ ನಂತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಬೆಂಬಲ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ವೀಕಾರ ಮತ್ತು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಗಮನ ಹರಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಲ್ಲ; ಮೀಸಲು ಸೀಟು ದೊರೆತ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶಗಳು ಖಚಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.ಮುಂದುವರಿದ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದ ಜಾತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಂತರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಭಾರತದ ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಬದಲಾವಣೆ ಅಗತ್ಯ. ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ತಾರತಮ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬಾರದು. ಇಂತಹ ತಾರತಮ್ಯಗಳು ಮಾನವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಭಾರತವು 2047ರ ವೇಳೆಗೆ 'ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ'ದ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಸಂಖ್ಯಾಧಾರಿತ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಮೀರಿದ ಸಮಗ್ರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದ ಧನಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಗತ್ಯ. ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದವನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಲಂಡನ್‌ನ ಎರಡು ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಲೆಗಳ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಅನುಭವದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಯುಕೆಯ 'ವೈಡನಿಂಗ್ ಪಾರ್ಟಿಸಿಪೇಷನ್' (ವಿಸ್ತೃತ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ), 'ಕಾಂಟೆಕ್ಸ್ಚುವಲ್ ಅಡ್ಮಿಷನ್ಸ್' (ಸಂದರ್ಭಾಧಾರಿತ ಪ್ರವೇಶ) ಮತ್ತು 'ಪ್ಯೂಪಿಲ್ ಪ್ರೀಮಿಯಂ' (ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಆಧಾರಿತ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಧನಸಹಾಯ) ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಬಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು ಎಂದು ನಾನು ನಂಬುತ್ತೇನೆ. ಭಾಗ I: ಮೀಸಲಾತಿಯ ಮಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕಹಿ ವಾಸ್ತವಸುಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಮೀಸಲಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಿತಿಗಳನ್ನೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಅವಕಾಶಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯುವಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. ಆದರೆ, ಅದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಸಮಗ್ರ ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 18 ಅಥವಾ 23ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪ್ರವೇಶದ ಹಂತದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಈ ಅವಕಾಶವು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಎದುರಾಗುವ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕೊರತೆ, ಅಪೌಷ್ಟಿಕತೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಸ್ಥಿರತೆಯಂತಹ ಮೂಲಭೂತ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾರದು. ಹೀಗಾಗಿ, ಪ್ರವೇಶಾತಿಯಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವಾಗ, ಅದಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಗಮನ ಹರಿಸಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.ಈ ಅಸಮಾನತೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಆಯಾಮವೆಂದರೆ, ಮೀಸಲಾತಿಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದುಳಿದವರನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿವೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ. 'ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸೋಷಿಯಲ್ ಜಸ್ಟಿಸ್' ಸಂಸ್ಥೆಯ 2021ರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿನ ಮೀಸಲು ಸೀಟುಗಳ ಪೈಕಿ ಕೇವಲ ಶೇ 12ರಷ್ಟು ಸೀಟುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಬಡತನದಲ್ಲಿರುವ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ಜನರಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತಿವೆ ಎಂಬ ವಾದವನ್ನು ಮುಂದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಂಕಿಅಂಶದ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾದರೂ, ಮೀಸಲಾತಿಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಿವೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ದೂರದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಅಲೆಮಾರಿ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ನಗರಗಳ ಕೊಳಚೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬಡ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಅಗತ್ಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರವೇಶ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲೇ ಹಿಂದೆ ಉಳಿಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯ (NIEPA) 2023ರ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಎಸ್‌ಸಿ ಮತ್ತು ಎಸ್‌ಟಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಎದುರಿಸುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಡೆತಡೆಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಏಕೈಕ ಮಾನದಂಡವನ್ನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರಣ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾದರೂ, ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನೂ ನೀತಿ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಜಾತಿಯ ಗುರುತೇ ಮುಖ್ಯವಾಗುವಂತಹ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಾಣವಾದರೆ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಪ್ರವೇಶಾತಿಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಕ್ಯಾಂಪಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಸಮುದಾಯಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಎದುರಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ತಾರತಮ್ಯ, ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡದಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು.ಐಐಟಿ ಬಾಂಬೆಯಂತಹ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪ್ರವೇಶ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎದ್ದಿರುವ ವಿವಾದಗಳು ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಚರ್ಚೆಗೆ ತಂದಿವೆ. ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಲಭ್ಯವಾದ ಮಾಹಿತಿಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಎಸ್‌ಸಿ, ಎಸ್‌ಟಿ ಮತ್ತು ಒಬಿಸಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದ್ದ ಕೆಲವು ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರವೇಶಾವಕಾಶಗಳು ಭರ್ತಿಯಾಗದೆ ಉಳಿದಿದ್ದವು ಎಂಬ ಆರೋಪಗಳು ಕೇಳಿಬಂದಿವೆ. ಈ ಸೀಟುಗಳನ್ನು 'ಅರ್ಹ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಕೊರತೆ' ಎಂಬ ಕಾರಣ ನೀಡಿ ಭರ್ತಿ ಮಾಡದೆ ಉಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದೇ ವೇಳೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಗದ ಪ್ರವೇಶಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ವಾದವೂ ಇದೆ. ಇಂತಹ ಆರೋಪಗಳ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮೀಸಲಾತಿ ನೀತಿಯ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಅರ್ಹತಾ ಮಾನದಂಡಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಎಷ್ಟು ಮುಖ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ವಿವಾದಗಳು ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉನ್ನತ ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಆಶಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅವಕಾಶಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತಿವೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಿದೆ.ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲೇ ಸವಾಲುಗಳು ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನಂತರವೂ ಹಿಂದುಳಿದ ಸಮುದಾಯಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತಾರತಮ್ಯ ಮತ್ತು ಅವಮಾನಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಇಂತಹ ವರ್ತನೆಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಜಾತಿನಿಂದನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು, ಆತನ ಪ್ರವೇಶದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಪದೇಪದೇ ಕೆದಕುವುದು ಅಥವಾ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಆತನ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಕೀಳಾಗಿ ಕಾಣುವುದರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬಹುದು. ಐಐಟಿ ಬಾಂಬೆಯ ಎಸ್‌ಸಿ/ಎಸ್‌ಟಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಟನೆ ನಡೆಸಿದ ಆಂತರಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ಹಾಸ್ಟೆಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಊಟದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿನ ತಾರತಮ್ಯದ ಅನುಭವಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವರದಿ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಸ್‌ಸಿ ಮತ್ತು ಎಸ್‌ಟಿ ಸಮುದಾಯಗಳ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಿರುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಳವಳವಾಗಿದೆ. ಬೋಧಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರು ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತ ಬೆಂಬಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ದೊರೆಯುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು. ಸಾಮಾಜಿಕ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ನೆರವು ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ದೂರು ಪರಿಹಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಇಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಔಪಚಾರಿಕ ಸಂವೇದನಾ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಪರಿಹಾರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವುದು, ತಾರತಮ್ಯದ ದೂರುಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ತನಿಖೆ ಮಾಡುವುದು, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಬೋಧಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುವುದು ಅಗತ್ಯ.ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಮೀಸಲಾತಿಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸೀಟುಗಳನ್ನು ಹಂಚಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಳೆಯಬಾರದು; ಆ ಅವಕಾಶಗಳು ಯಾರನ್ನು ತಲುಪಿವೆ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಗೌರವಯುತವಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಾತಾವರಣ ದೊರೆತಿದೆಯೇ ಎಂಬುದರ ಆಧಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯವು ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪಯಣದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಾರದಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಮೂಲ ಆಶಯವೇ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಭಾಗ II: ಬ್ರಿಟನ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಾದರಿಯ ಪಾಠಗಳು ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಾಲಾ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಯ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ, ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬೋಧನೆ, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ದೊರೆಯುವ ಅವಕಾಶಗಳು ಬಡತನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಬದಲಾವಣೆ ತರಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ದಾನ ಅಥವಾ ಮೀಸಲಾತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಬೆಳೆಸುವ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು 'ವೈಡನಿಂಗ್ ಪಾರ್ಟಿಸಿಪೇಷನ್' (Widening Participation) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಈ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ 'ಪ್ಯೂಪಿಲ್ ಪ್ರೀಮಿಯಂ' (Pupil Premium) ನಿಧಿಯೂ ಒಂದು. ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅನುದಾನ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಣವನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಅಂತರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬೋಧನೆ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ, ಕಲಿಕಾ ಪರಿಕರಗಳು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಬೆಂಬಲದಂತಹ ಕ್ರಮಗಳ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡಬಹುದು. ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉದ್ದೇಶ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಕುಟುಂಬದ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಆತನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು.ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, 'ಪೀಕಲ್ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಪ್ರೀಮಿಯಂ' (Primary PE and Sport Premium) ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅನುದಾನ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮಕ್ಕಳ ದೈಹಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ನಾಯಕತ್ವ ಮತ್ತು ತಂಡವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಸಮಾನ ಕ್ರೀಡಾ ಅವಕಾಶಗಳು ದೊರೆತಾಗ, ಅವರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶಾಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆಯುವ ಭಾವನೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಅಂಕ ಗಳಿಸುವುದಲ್ಲ; ಮಕ್ಕಳ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸಮಗ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಅದರ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಮಾದರಿ ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತದೆ.ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಅನುಭವ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಮಹತ್ವದ ಪಾಠಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ನಂತಹ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪರಿಗಣಿಸದೆ, ಅವರು ಯಾವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ, ಯಾವ ರೀತಿಯ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿದ್ದ ಅವಕಾಶಗಳು ಎಷ್ಟಿದ್ದವು ಎಂಬ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು 'ಸಂದರ್ಭೋಚಿತ ಪ್ರವೇಶ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ' (Contextual Admissions) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉದ್ದೇಶ ಅರ್ಹತೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಕೈಬಿಡುವುದಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ, ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅವರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವುದಾಗಿದೆ.ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ 'ಅಪಾರ್ಚುನಿಟಿ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್' (Opportunity Oxford) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಈ ಪ್ರಯತ್ನದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದ ಅರ್ಹ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪದವಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಆರಂಭಿಸುವ ಮೊದಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಿದ್ಧತೆ, ಅಧ್ಯಯನ ಕೌಶಲ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕಲಿಕಾ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ನೆರವಾಗುವ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಕ್ರಮಗಳು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದ ನಂತರ ಎದುರಿಸಬಹುದಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಂತರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ.ಭಾರತವೂ ಇಂತಹ ಅನುಭವಗಳಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಯಬಹುದು. ಹಿಂದುಳಿದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಾವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಶಾಲಾ ಹಂತದಿಂದಲೇ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬೋಧನೆ, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಆತನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸದಂತೆ ಮಾಡಲು, ಅವಕಾಶಗಳಲ್ಲಿನ ಅಂತರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ನೀತಿಗಳು ಅಗತ್ಯ. ಸಮಾನತೆ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ನೆರವು ನೀಡುವುದಲ್ಲ; ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ನೆರವು ಅಗತ್ಯವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಒದಗಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು.ಭಾಗ III: ಸಮಗ್ರ ಪರಿಹಾರ — ಸರ್ಕಾರಿ ಧನಸಹಾಯದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಚೌಕಟ್ಟುಭಾರತವು ಮೀಸಲಾತಿಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಕುರಿತ ರಾಜಕೀಯ ಚರ್ಚೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಆರ್ಥಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಬೇಕಾದರೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಿಂದಲೇ ಬಲಿಷ್ಠ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳು, ಕೊಳಚೆ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬಡತನದಲ್ಲಿರುವ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ಸೇರಿದಂತೆ, ಅವಕಾಶಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೂ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕೌಶಲಾಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅವಕಾಶಗಳು ತಲುಪಬೇಕು.1. ನವೋದಯ ಮತ್ತು ಏಕಲವ್ಯ ಶಾಲೆಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆಹೊಸ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಬದಲು, ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಯಶಸ್ವಿ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ವಿಸ್ತರಿಸಬೇಕು. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಸತಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಒದಗಿಸುವ ಜವಾಹರ್ ನವೋದಯ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು (JNV) ಮತ್ತು ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಏಕಲವ್ಯ ಮಾದರಿ ವಸತಿ ಶಾಲೆಗಳು (EMRS) ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ಶಾಲೆಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ನಗರಗಳ ಹಿಂದುಳಿದ ಬಡಾವಣೆಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಹ ಶಿಕ್ಷಕರು, ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು, ಡಿಜಿಟಲ್ ಕಲಿಕಾ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು.2. ಕೌಶಲ ಭಾರತ ಯೋಜನೆಯ ಆಧುನೀಕರಣಆರ್ಥಿಕ ಸಬಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಜೊತೆಗೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಪೂರಕವಾದ ಕೌಶಲಗಳೂ ಅಗತ್ಯ. 2015ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ 'ಸ್ಕಿಲ್ ಇಂಡಿಯಾ' ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮರುರೂಪಿಸಿ, ಎಸ್‌ಸಿ, ಎಸ್‌ಟಿ, ಒಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯಗಳ ಯುವಕರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ತರಬೇತಿ ನೀಡಬೇಕು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬಹುದು:ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಮತ್ತು ಮಷಿನ್ ಲರ್ನಿಂಗ್: ಮೊದಲ ತಲೆಮಾರಿನ ಪದವೀಧರರಿಗೆ ಸುಧಾರಿತ ಕೋಡಿಂಗ್, ದತ್ತಾಂಶ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದು.ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಇಂಧನ: ಸೌರಶಕ್ತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ವಿದ್ಯುತ್ ವಾಹನಗಳ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಇಂಧನ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಶಲಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು.ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ರೋಗನಿರ್ಣಯ: ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ, ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್ ಉಪಕರಣಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ನರ್ಸಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ತರಬೇತಿ ಒದಗಿಸುವುದು.3. ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಪೂರ್ವ ಸೇತು ಪಠ್ಯಕ್ರಮಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ನಂತಹ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಅನುಭವದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿತು, ಭಾರತದ ಐಐಟಿ, ಐಐಎಂ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆರುರಿಂದ ಎಂಟು ವಾರಗಳ ಸೇತು ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಬಹುದು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಾಲಾ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದ ಕೊರತೆ ಎದುರಿಸಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಈ ತರಬೇತಿ ನೆರವಾಗಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಹಿಂದುಳಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪರಿಹಾರ ತರಗತಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುವ ಬದಲು, ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಿದ್ಧತಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಬೇಕು.ಈ ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಬರವಣಿಗೆ, ಸಂವಹನ ಕೌಶಲ, ಪ್ರಸ್ತುತಿ ಕಲೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಇದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಕಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾಗ IV: ಡಿಜಿಟಲ್, ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳ ನಿರ್ಮೂಲನೆದೇಶದಲ್ಲಿನ ಬಡತನ, ಲಿಂಗ ತಾರತಮ್ಯ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸದೆ ಯಾವುದೇ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೀತಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಶಸ್ಸು ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.1. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತುಹಿಂದುಳಿದ ಸಮುದಾಯಗಳ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಂದಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಅರ್ಧದಲ್ಲೇ ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ತಡೆಯಲು, ಬ್ರಿಟನ್‌ನ 'ಗರ್ಲ್ಸ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಚಾಲೆಂಜ್' (Girls’ Education Challenge) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿತು, ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂದುವರಿಕೆಗೆ ಭಾರತವೂ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು, ಉಚಿತ ಸೈಕಲ್ ಅಥವಾ ಬಸ್ ಸೌಲಭ್ಯ ಒದಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂದುವರಿಸಲು ನೆರವಾಗುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಇಂತಹ ಕ್ರಮಗಳು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ನೆರವಾಗಬಹುದು.2. ಡಿಜಿಟಲ್ ಅಂತರದ ನಿವಾರಣೆಕೋವಿಡ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ಸಮಾನ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್, ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫೋನ್ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಸಂಪರ್ಕದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳು ಕಲಿಕೆಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾದರು. ಈ ಅಂತರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು, ಕೇರಳದ ಹೈಟೆಕ್ ಶಾಲಾ ಯೋಜನೆಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾ